Układ dopaminergiczny (łac. systema dopaminergicum) to część ośrodkowego układu nerwowego obejmująca neurony wytwarzające i wykorzystujące dopaminę. Neuroprzekaźnik ten odpowiada za przekazywanie sygnałów między komórkami nerwowymi. Układ dopaminergiczny reguluje m.in. kontrolę ruchu, motywację, odczuwanie nagrody, emocje, uczenie się oraz funkcje poznawcze. Zaburzenia jego funkcjonowania mogą prowadzić do rozwoju różnych schorzeń psychiatrycznych i chorób neurologicznych, w tym choroby Parkinsona. Diagnostyką i leczeniem schorzeń związanych z nieprawidłową aktywnością układu dopaminergicznego zajmuje się lekarz neurolog.
Układ dopaminergiczny – anatomia
Układ dopaminergiczny tworzą neurony (podstawowe komórki nerwowe) produkujące dopaminę oraz ich połączenia z innymi strukturami mózgu. Jego główne ośrodki lokalizują się w śródmózgowiu, podwzgórzu i układzie limbicznym. W anatomii i fizjologii wyróżnia się 3 główne skupiska neuronów dopaminergicznych i są to:
- Istota czarna – znajduje się w śródmózgowiu. Zawiera neurony dopaminergiczne części zbitej, wysyła wypustki do prążkowia (jądra ogoniastego i skorupy). Tworzy głównie szlak nigrostriatalny. Istota czarna odpowiada przede wszystkim za kontrolę płynności ruchów, reguluje inicjację i automatyzację czynności ruchowych. Uszkodzenie tych neuronów prowadzi do spadku dopaminy w prążkowiu i jest podstawowym mechanizmem objawów ruchowych w chorobie Parkinsona;
- Pole brzuszne nakrywki – lokalizuje się również w śródmózgowiu, w pobliżu istoty czarnej. Zawiera liczne neurony dopaminergiczne, dzięki którym przesyła projekcje nerwowe do układu limbicznego oraz kory przedczołowej. Tworzy szlak mezolimbiczny i szlak mezokortykalny. Odpowiada przede wszystkim za parametry takie jak motywacja, emocje, system nagrody, procesy poznawcze;
- Podwzgórze – zawiera neurony dopaminergiczne w okolicy jąder podwzgórza. Ich wypustki kierują się do przysadki przez szlak guzowo-lejkowy. Podwzgórze odpowiada m.in. za hamowanie wydzielania prolaktyny przez przysadkę.
Istotne są też następujące szlaki dopaminergiczne:
- Szlak nigrostriatalny – istota czarna-prążkowie;
- Szlak mezolimbiczny – pole brzuszne nakrywki-jądro półleżące, układ limbiczny;
- Szlak mezokortykalny – pole brzuszne nakrywki-kora przedczołowa;
- Szlak guzowo-lejkowy – podwzgórze-przysadka mózgowa.
Dodatkowo układ dopaminergiczny ściśle współpracuje z jądrami podstawy (kontrola ruchów), prążkowiem (odbiór sygnałów dopaminowych związanych z ruchem), korą przedczołową (funkcje poznawcze i planowanie), układem limbicznym (emocje i motywacja), przysadką mózgową (regulacja hormonalna).
Układ dopaminergiczny – rola w organizmie człowieka
Układ dopaminergiczny to system neuronów wykorzystujących dopaminę jako główny neuroprzekaźnik. Odpowiada za regulację wielu ważnych funkcji organizmu: od kontroli ruchów, przez emocje i motywację, aż po procesy poznawcze oraz regulację hormonalną. Jego najważniejszą rolą jest kontrola aktywności ruchowej. Dopamina ułatwia rozpoczęcie ruchu, zapewnia jego płynność i precyzję, reguluje napięcie mięśniowe oraz uczestniczy w automatyzacji wyuczonych czynności.
Układ dopaminergiczny jest również ściśle związany z motywacją, ponieważ tworzy tzw. układ nagrody. Dopamina uczestniczy w odczuwaniu nagrody i przyjemności oraz wzmacnia motywację do działania. Wpływa także na uczenie się na podstawie doświadczeń, odczuwanie satysfakcji i utrwalanie określonych zachowań. Kluczową rolę odgrywa w tym szlak mezolimbiczny. Ponadto układ dopaminergiczny uczestniczy w procesach poznawczych, tworzeniu nowych nawyków oraz regulacji hormonalnej.
Układ dopaminergiczny – zaburzenia
Zaburzenia układu dopaminergicznego związane z niedoborem dopaminy są charakterystyczne dla choroby Parkinsona. W jej przebiegu dochodzi do obumierania neuronów dopaminergicznych w istocie czarnej. Prowadzi to do zmniejszenia stężenia dopaminy w prążkowiu oraz zaburzenia funkcjonowania szlaku nigrostriatalnego. Objawy obejmują m.in.:
- bradykinezję (spowolnienie ruchów);
- sztywność mięśniową;
- drżenie spoczynkowe;
- zaburzenia równowagi;
- zaburzenia chodu;
- hipomimię (zmniejszoną mimikę twarzy);
- cichy, monotonny głos.
Nieprawidłowa aktywność dopaminy w szlaku mezolimbicznym może ponadto sprzyjać rozwojowi uzależnień oraz zaburzeń kontroli emocji i impulsywności. Wiąże się również z problemami w odczuwaniu satysfakcji.
Polecane produkty:
|
Wałek igłowy – aplikator wieloigłowy
Wałek igłowy to aplikator przeznaczony do wykonywania masażu na różne części ciała. Wysoka efektywność znalazła zastosowanie w kompleksowej terapii różnych schorzeń, a także profilaktyce ... Zobacz więcej... |
Bibliografia
- Drożak J., Bryła J., Dopamina – nie tylko neuroprzekaźnik, Postepy Hig Med Dosw. (online), 2005; 59: 405-420.
- Gryz M., Lehner M., Wisłowska-Stanek A., Płaźnik A., Funkcjonowanie układu dopaminergicznego w warunkach stresu – poszukiwanie podstaw różnic indywidualnych, badania przedkliniczne, Psychiatr. Pol. 2018; 52(3): 459–470.
- Kostowski W., Dopamina a mechanizmy nagrody i rozwój uzależnień: fakty i hipotezy, Alkoholizm i Narkomania Tom 13, Nr 2, 55.189-212,2000.
