Narządy zmysłów to struktury odpowiedzialne za odbieranie i przetwarzanie bodźców z otoczenia. W anatomii wyróżnia się pięć podstawowych narządów zmysłu: węch, wzrok, słuch, dotyk oraz smak. Każdy z nich składa się z narządu odbiorczego oraz odpowiednich struktur układu nerwowego. Oprócz tych podstawowych, neurobiologia wyróżnia także pięć dodatkowych zmysłów. Wszystkie zostały opisane poniżej.
Narządy zmysłów – anatomia
W klasycznym ujęciu anatomicznym narządy zmysłów to wyspecjalizowane struktury, które umożliwiają odbieranie bodźców oraz przekazywanie ich do układu nerwowego. Każdy z nich odpowiada za inny rodzaj percepcji i pełni kluczową rolę w codziennym funkcjonowaniu organizmu. Poniżej przedstawiono pięć podstawowych narządów zmysłów, ich budowę oraz główne funkcje.
Wzrok
Narząd wzroku mieści się w oczodołach i składa się z dwóch osobnych gałek ocznych, nerwów wzrokowych oraz struktur mózgowia, z którymi łączą się nerwy wzrokowe. Właściwymi receptorami bodźców świetlnych są czopki, które odpowiadają za widzenie ostre i widzenie barw, a także pręciki, które odpowiadają za orientację w przestrzeni. To właśnie w nich następuje zamiana bodźca świetlnego w bodziec nerwowy, który nerwami wzrokowymi biegnie do ośrodków podkorowych i korowych wzroku. Wzrok odpowiada za zdolność widzenia. W dzisiejszych czasach dość częstym problemem są różnego rodzaju zaburzenia widzenia, w tym krótkowzroczność i dalekowzroczność.
Słuch
Słuch, a dokładniej narząd przedsionkowo-ślimakowy zlokalizowany jest w części skalistej kości skroniowej. Narządem odbiorczym jest tutaj ucho, służące do odbioru dźwięków z otoczenia oraz do odbioru informacji o położeniu ciała i zmianach położenia głowy. Ucho składa się z ucha zewnętrznego, ucha środkowego oraz ucha wewnętrznego. Ucho zewnętrzne i środkowe należą wyłącznie do narządu słuchu i służą do przewodzenia fal dźwiękowych.
Węch
Węch to zmysł chemiczny, który pozwala człowiekowi odbierać i rozpoznawać zapachy, czyli cząsteczki lotnych związków chemicznych unoszących się w powietrzu. Dzięki niemu możemy cieszyć się aromatem potraw, ostrzegać się przed zagrożeniami (np. dymem czy gazem) i budować emocjonalne wspomnienia. Wdychane powietrze niesie ze sobą cząsteczki zapachowe (tak zwane odoranty), które docierają do nabłonka węchowego w górnej części jamy nosowej. Tam znajdują się komórki receptorowe, które rozpoznają konkretne cząsteczki. Impuls nerwowy trafia przez nici węchowe do mózgu – głównie do opuszki węchowej, a potem do ciała migdałowatego i hipokampa, gdzie następuje analiza i zapamiętywanie zapachu.
Smak
Na języku i podniebieniu znajdują się kubki smakowe – mikroskopijne struktury zawierające komórki receptorowe. Podczas jedzenia cząsteczki chemiczne z pokarmu rozpuszczają się w ślinie i aktywują receptory. Impulsy nerwowe trafiają do mózgu, który interpretuje je jako konkretny smak. Człowiek odróżnia 5 różnych smaków: słodki, słony, kwaśny, gorzki oraz umami. Ciekawostką jest, że człowiek ma około 10 000 kubków smakowych, które odnawiają się co 10–14 dni. Smak „pikantny” (np. chili) nie jest technicznie smakiem – to odczucie bólu i temperatury.
Dotyk
Zmysł dotyku opisywany jest jako najbardziej rozległy i pierwotny zmysł. Obejmuje całą powierzchnię skóry i pozwala człowiekowi odbierać bodźce takie jak nacisk, temperatura, ból, wibracje czy przyjemność. Tym samym można nie tylko poznawać świat, ale również reagować na zagrożenia i budować relacje z innymi ludźmi. Narządem odbiorczym tego zmysłu jest skóra, która zawiera liczne receptory czuciowe. Odbierany impuls trafia do rdzenia kręgowego, a w dalszej kolejności do kory somatosensorycznej w mózgu, gdzie jest interpretowany jako konkretne wrażenie.
Narządy zmysłów – neurobiologia
Do neurobiologicznych narządów zmysłów zaliczamy następujące:
- równowaga – odpowiada za nią błędnik w uchu wewnętrznym. Odpowiada za utrzymanie pionowej pozycji ciała;
- propriocepcja – narządem odbiorczym są mięśnie, stawy i ścięgna. Zmysł ten odpowiada w skrócie za czucie pozycji ciała;
- nocycepcja – narządem odbiorczym są receptory bólowe zlokalizowane w skórze. Zmysł ten odpowiada za wykrywanie i odczuwanie doznań bólowych;
- termocepcja – odpowiadają za nią termoreceptory znajdujące się w skórze, dzięki którym człowiek może rozpoznawać temperaturę;
- interocepcja – receptory znajdują się w narządach wewnętrznych, a ich najważniejszą rolą jest odczuwanie głodu, pragnienia, a także utrzymanie rytmu serca.
Wszystkie narządy zmysłu są bardzo ważne, chociaż bez większości z nich da się żyć. Przykładowo, osoby po utracie wzroku mają znacznie bardziej wyostrzone inne narządy zmysłu, które rekompensują ten niedostatek.
Polecane produkty:
|
Mata do akupresury (mata z igłami)
Mata do akupresury posiada specjalne igły. Ma działanie terapeutyczne i wykorzystywana jest na różne okolice ciała w celu zmniejszenia bólów, regulacji napięcia mięśniowego i wielu innych schorzeń. Zobacz więcej... |
|
Mata z kolcami
Mata z kolcami została wykonana z materiałów wytrzymałych i odpornych, a zarazem bezpiecznych. Regularnie stosowana w domowym zaciszu, niweluje liczne dolegliwości bólowe. Zobacz więcej... |
Bibliografia
- Bochenek A., Reicher M., Anatomia człowieka, repetytorium, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2012.
- Konturek S., Układ nerwowy i narządy zmysłów, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2009.
