Skóra to aktywny organ, który jednocześnie chroni, odbiera bodźce i pomaga utrzymać równowagę w organizmie. Działa jak dobrze zorganizowany system: z zewnątrz ma warstwę, która broni przed utratą wody i czynnikami z otoczenia, głębiej sieć włókien zapewniających sprężystość, a jeszcze niżej „poduszkę” amortyzującą i izolującą. Sprawdź, jak dokładnie jest zbudowana skóra i jakie pełni funkcje.
Skóra jako największy organ ochronny organizmu
Skóra to największy organ człowieka i jednocześnie jedna z najbardziej „zapracowanych” struktur w ciele. Choć na co dzień rzadko o tym myślimy, nieustannie reaguje ona na to, co dzieje się wokół: zmiany temperatury, promieniowanie UV, zanieczyszczenia, kontakt z wodą i detergentami, a także dotyk czy mikrourazy. Skóra działa jak inteligentna bariera – z jednej strony chroni wnętrze organizmu, z drugiej pozwala odbierać bodźce i utrzymywać względnie stałe warunki (np. odpowiednią temperaturę i poziom nawodnienia).
Żeby lepiej zrozumieć, skąd biorą się takie problemy jak: suchość, podrażnienia, przetłuszczanie czy spadek sprężystości, warto wrócić do podstaw i przyjrzeć się temu, jak wygląda budowa skóry.
Warstwa 1: Naskórek – zewnętrzna bariera ochronna
Naskórek to warstwa skóry, którą widzimy i dotykamy. Choć jest cienki, pełni ważną funkcję: stanowi pierwszą barierę między organizmem a światem zewnętrznym. Co istotne, naskórek stale się odnawia. Jego komórki powstają w głębszych warstwach, a następnie stopniowo przesuwają się ku powierzchni, gdzie w końcu ulegają złuszczeniu. Dzięki temu skóra może regularnie „odświeżać” swoją warstwę ochronną.
Ważnym pojęciem jest bariera naskórkowa, czyli mechanizm, który pomaga zatrzymać wodę w skórze i ogranicza przenikanie drażniących substancji z zewnątrz. Najprościej można to porównać do muru: komórki naskórka są jak cegiełki, a przestrzenie między nimi wypełnia spoiwo z tłuszczów, czyli lipidów. Ten lipidowy cement sprawia, że skóra nie traci wody zbyt szybko i lepiej znosi kontakt z chłodem, wiatrem czy detergentami.
Głównymi cegiełkami naskórka są keratynocyty – komórki produkujące keratynę, która wzmacnia powierzchnię skóry i zwiększa jej odporność. Za kolor skóry i część ochrony przed słońcem odpowiadają z kolei melanocyty wytwarzające melaninę. To ona pochłania część promieniowania UV i wpływa na to, jak skóra reaguje na opalanie.
Na powierzchni skóry działa też mniej oczywista, ale bardzo ważna ochrona: lekko kwaśny odczyn oraz mikrobiom, czyli naturalna flora drobnoustrojów. W zdrowych warunkach mikrobiom pomaga utrzymać równowagę i utrudnia rozwój niepożądanych bakterii czy grzybów. Warto jednak pamiętać, że mimo tej bariery na skórze naturalnie bytują niezliczone bakterie (tzw. flora fizjologiczna skóry), dlatego nawet przy drobnych urazach (otarciach, skaleczeniach) warto zadbać o dokładne oczyszczenie, a w razie potrzeby także dezynfekcję, by ograniczyć ryzyko zakażenia. Z tego samego powodu przed zabiegiem niechirurgicznym skórę standardowo dezynfekuje się preparatem antyseptycznym (takim jak np. lek octenisept® spray).
Warstwa 2: Skóra właściwa – podpora i sprężystość
Pod naskórkiem znajduje się skóra właściwa. To grubsza i bardziej złożona warstwa, która w dużej mierze odpowiada za to, jak skóra wygląda i zachowuje się na co dzień: czy jest sprężysta, jak szybko wraca do formy po rozciągnięciu, jak reaguje na urazy oraz jak sprawnie się regeneruje. Można ją porównać do solidnego rusztowania – daje podporę i tworzy środowisko, w którym działają liczne struktury niezbędne do prawidłowego funkcjonowania całej skóry.
W skórze właściwej znajdują się m.in. włókna kolagenowe i elastynowe. Kolagen odpowiada za wytrzymałość i gęstość skóry, a elastyna pomaga jej rozciągać się i wracać do pierwotnego kształtu. To właśnie dzięki tej sieci włókien jest jędrna i elastyczna. Ważną rolę odgrywają też fibroblasty – komórki, które produkują kolagen i elastynę. Z czasem aktywność fibroblastów może spadać, a struktura włókien ulegać zmianom. To jeden z powodów, dla których wraz z wiekiem (i pod wpływem czynników takich jak promieniowanie UV) skóra stopniowo traci napięcie i sprężystość.
Skóra właściwa jest również dobrze unaczyniona. Naczynia krwionośne dostarczają tlen i składniki odżywcze, wspierają gojenie oraz pomagają w termoregulacji. Kiedy jest gorąco, naczynia mogą się rozszerzać, ułatwiając oddawanie ciepła, a gdy jest zimno – zwężać, by ograniczyć jego utratę.
W tej warstwie znajdują się także zakończenia nerwowe, dzięki którym odczuwamy dotyk, temperaturę, ból czy świąd. To one sprawiają, że skóra szybko informuje nas o tym, co może być dla organizmu niekorzystne, np. o zbyt wysokiej temperaturze, drażniącej substancji albo mikrourazie.
Warstwa 3: Tkanka podskórna – izolacja, amortyzacja i zapas energii
Najgłębiej położoną warstwą skóry jest tkanka podskórna (nazywana też warstwą podskórną). Leży pod skórą właściwą i łączy skórę z głębiej położonymi strukturami, takimi jak mięśnie. Jej budowa może różnić się w zależności od miejsca na ciele – w jednych okolicach jest cieńsza, a w innych grubsza – ale jej zadania są podobne.
Jedną z najważniejszych funkcji tkanki podskórnej jest izolacja cieplna. Zawarta w niej tkanka tłuszczowa ogranicza utratę ciepła, co pomaga organizmowi utrzymać stabilną temperaturę. Druga rola to amortyzacja: warstwa podskórna działa jak naturalna poduszka, która chroni przed urazami mechanicznymi, np. przy uderzeniu czy długotrwałym ucisku.
Ta warstwa wpływa również na to, jak skóra układa się na ciele. W dużej mierze odpowiada za miękkość, gładkość i kontur sylwetki. Dlatego też zmiany w tkance podskórnej (np. związane z masą ciała, wiekiem czy predyspozycjami) mogą zmieniać wygląd skóry, nawet jeśli naskórek i skóra właściwa pozostają w dobrej kondycji.
Najważniejsze funkcje skóry
Ochrona
Skóra działa jak szczelna osłona. Chroni przed otarciami i mikrourazami, ogranicza wpływ czynników chemicznych oraz utrudnia przenikanie drobnoustrojów. Melanina w naskórku pomaga też pochłaniać część promieniowania UV, dzięki czemu zmniejsza się ryzyko uszkodzeń wywołanych słońcem.
Utrzymanie nawodnienia
Sprawna bariera naskórkowa ogranicza ucieczkę wody z organizmu. Kiedy działa prawidłowo, skóra jest mniej podatna na przesuszenie i podrażnienia. Gdy bariera słabnie, szybciej pojawia się uczucie ściągnięcia, szorstkość i większa reaktywność na kosmetyki czy warunki pogodowe.
Czucie i sygnalizacja
Dzięki zakończeniom nerwowym skóra odbiera dotyk, temperaturę, ból i świąd. To ważny system ostrzegawczy: informuje, że coś może szkodzić (np. zbyt wysoka temperatura, drażniąca substancja, uraz).
Termoregulacja
Skóra pomaga utrzymać stałą temperaturę ciała. Gruczoły potowe produkują pot, który chłodzi organizm podczas parowania, a naczynia krwionośne w skórze mogą się zwężać lub rozszerzać, by ograniczać utratę ciepła albo ułatwiać jego oddawanie.
Odporność
Skóra jest częścią układu odpornościowego. Stanowi pierwszą barierę, a jednocześnie wspiera reakcje obronne – między innymi dzięki komórkom uczestniczącym w odpowiedzi immunologicznej i mikrobiomowi, który pomaga utrzymać równowagę na jej powierzchni.
Udział w wytwarzaniu witaminy D
Pod wpływem promieniowania UVB w skórze zachodzi proces, który umożliwia organizmowi wytwarzanie witaminy D. To jeden z powodów, dla których skóra jest ważna nie tylko na zewnątrz, ale też dla ogólnego funkcjonowania organizmu.
Bibliografia
- T. Wolski, B. Kędzia, Farmakoterapia skóry. Cz. 1. Budowa i fizjologia skóry, „Postępy Fitoterapii” 2019, nr 1, s. 61–67.
- A. Michalska, L. Zakrzewski, Anatomia i fizjologia skóry. Skrypt dla studentów kosmetologii, Wydawnictwo PZWL 2020.
Artykuł sponsorowany
